
«برکهها هنوز آب مردم را تامین میکنند» / بازگشت معماری بومی به زندگی امروز / روایت احیای برکههای تاریخی قشم از زبان فارغالتحصیل دانشگاه وستمینستر
الهه جعفرزاده: برکههای تاریخی قشم فقط مخازن ذخیره آب باران نیستند؛ این سازهها همچنان در تأمین آب آشامیدنی برخی روستاها و شهرهای کوچک جزیره نقش دارند و بخشی از حافظه جمعی مردماند. طرح «باززندهسازی برکههای قشم» میکوشد دانش بومی مدیریت آب و هویت معماری این سازهها را با نیازهای امروز پیوند دهد؛ از بهبود کیفیت آب با سامانه تصفیه تا ایجاد فضاهایی برای مکث و مشارکت اجتماعی. نخستین پایلوت طرح در روستای گربدان اجرا شده و تجربه آن، زمینه گسترش پروژه در نقاط دیگر جزیره را فراهم کرده است.
بهار صیرفی، معمار و دانشآموخته کارشناسی ارشد معماری با گرایش هویت فرهنگی و جهانیشدن از دانشگاه وستمینستر لندن، از سال ۱۴۰۱ مطالعات و طراحی طرح «باززندهسازی برکههای قشم» را با هدف پیوند میراث معماری و دانش بومی مدیریت آب با نیازهای امروز جامعه آغاز کرده است.

او در گفتوگو با خبرآنلاین، ضمن تشریح انگیزه بازگشت به ایران، از شکلگیری ایده و جزئیات اجرای این پروژه میگوید؛ طرحی که نخستین پایلوت آن در روستای گربدان در خرداد ۱۴۰۵ به بهرهبرداری رسید و قرار است در دیگر نقاط جزیره نیز دنبال شود.
این طرح بهتازگی در رویداد «میراث زنده و آب»، بهعنوان یکی از سه تجربه برگزیده در زمینه پاسداری از میراث ناملموس آب معرفی و تقدیر شد؛ رویدادی که بر پیوند دانش بومی مدیریت آب با نیازها و چالشهای امروز تأکید دارد.
بازگشت از لندن برای پیوند معماری با نیازهای جامعه محلی
صیرفی، بهعنوان طراح طرح باززندهسازی برکههای قشم، در ابتدای گفتوگو عنوان میکند که تمرکز پروژههایش بر «معماری زنده» است؛ معماریای که در تعامل با هویت فرهنگی، بستر طبیعی و بافت اجتماعی شکل میگیرد و کنشگری مردم در آن نقش دارد.
او درباره انگیزهاش برای بهکارگیری تجربههای آکادمیک و مطالعات شهری در ایران توضیح میدهد: «یکی از مهمترین خواستههایم پس از تجربه پروژههای آکادمیک و مطالعات فضاهای شهری لندن، این بود که این شناخت و تجربهها را در شهر و فضای اجتماعی خودم به کار بگیرم؛ جایی که با نیازها، مسائل و ویژگیهای فرهنگی و اجتماعی آن آشنایی و پیوند عمیقتری دارم.»

برکهها؛ میراثی زنده در زندگی روزمره مردم / ایده پروژه از کجا متولد شد؟
ایده اولیه پروژه از جایگاه برکهها در زندگی امروز جزیره شکل گرفت. به گفته صیرفی، این سازهها با وجود معماری تاریخی خود، همچنان از منابع اصلی تأمین آب آشامیدنی بسیاری از روستاها و شهرهای کوچک قشماند.
او در توضیح بُعد اجتماعی برکهها میگوید: «برکهها با ساختاری جمعی و اشتراکی و با حمایت خیرین ساخته میشوند و نگهداری از آنها با مجموعهای از آیینها و فعالیتهای جمعی همراه است؛ سنتهایی که همچنان ادامه دارند. لایروبی مشارکتی، آیینهای دعای باران و خیرات نیز برکه را به بخشی از زندگی جمعی و حافظه اجتماعی روستا تبدیل کردهاند.»
صیرفی پرسش اصلی طرح را اینطور صورتبندی میکند: «چگونه میتوان با بهرهگیری از دانش فنی روز، کیفیت آب برکهها را ارتقا داد و همزمان، با حفظ هویت معماری و دانش بومی، جایگاه اجتماعی آنها را در زندگی امروز تقویت کرد؟» بر همین اساس، او از سال ۱۴۰۱ ایده باززندهسازی برکهها را در سه لایه عملکردی، کالبدی و اجتماعی شکل داد و مطالعات آن را آغاز کرد. نخستین پیشنهاد مکتوب پروژه نیز در خرداد ۱۴۰۲ ارائه شد.

تصفیه آب با حفظ هویت معماری برکهها
در طراحی این پروژه تلاش شده است بخشهای جدید با معماری بومی هماهنگ باشند و در عین حال، عملکردهای موردنیاز زندگی امروز به مجموعه اضافه شوند. صیرفی میگوید: «هدف، حفظ ساختار و شیوه سنتی ساخت برکهها و در عین حال، افزودن عملکردهایی متناسب با زندگی امروز مردم است.»
یکی از بخشهای اصلی طرح، نصب سامانه تصفیه آب است که مهندسان شرکت پالایش آب تجدیدپذیر قشم براساس آزمایشهای آب برکه طراحی و ساختهاند. صیرفی درباره نتایج آن توضیح میدهد: «مسئله اصلی آب، نیاز به پالایش از نظر آلودگی میکروبی بود و نتایج آزمایشهای پس از نصب و راهاندازی نشان میداد که شاخصهای اصلی مورد بررسی تا حد قابل قبولی بهبود یافتهاند. البته پایش مستمر کیفیت آب نیز برای بهرهبرداری بهداشتی اهمیت دارد.»

در کنار سامانه تصفیه، فضایی با عنوان «دهلیز» طراحی شد. این فضا ابتدا قرار بود صرفاً محل استقرار تجهیزات باشد، اما مطالعات تطبیقی برکههای لارستان و توجه به نمونههای مشابه در معماری بومی قشم، ایده ایجاد فضایی برای مکث و برداشت آب را شکل داد. در نهایت، دهلیز با بخشی بسته برای نگهداری تجهیزات و بخشی نیمهباز برای نشستن و برداشت آب طراحی شد و به دریچه برکه اتصال پیدا کرد. به تعبیر صیرفی، دهلیز «فراتر از پوشش سامانه تصفیه، فضایی واسط میان آب، فناوری، معماری بومی و حضور مردم» است.

چرا «گربدان» برای اجرای پایلوت انتخاب شد؟
به گفته صیرفی، گربدان بهدلیل برخورداری از سه برکه مدور گنبدی و یک برکه طولی، ظرفیت بالای ذخیره آب و موقعیت مرکزی در میان روستاها و شهرهای اطراف انتخاب شد؛ چراکه شمار بیشتری از مردم منطقه برای برداشت آب به این مجموعه مراجعه میکنند.
او درباره روند اجرای طرح میگوید: «دهیاری گربدان در اجرای طرح مشارکت کرد و ساخت دهلیز و بخشی از محوطه با همکاری نیروهای محلی انجام شد. تکمیل پایلوت نیز با حمایت مالی و اجرایی شرکت آب، برق و تأسیسات قشم، به مدیریت شهرام داوری، در چارچوب برنامه «خیرآب» و با هماهنگی و مدیریت اجرایی مهدی دهدار صورت گرفت.»
به گفته صیرفی، پس از راهاندازی سامانه تصفیه، استفاده مردم از مجموعه برکهها افزایش یافت و حضور آنها به برداشت آب محدود نماند: «حضور و مکث در دهلیز و محوطه نیز افزایش یافت. استقبال مردم زمینه توسعه بیشتر مجموعه را فراهم کرد؛ از جمله ساخت برکهای جدید در محوطه که با مشارکت اهالی، خیرین و استادکاران محلی در حال انجام است.»

عکس: اصغر بشارتی، عکاس و فیلمساز قشمی
«زنان» بخشی از هویت و روایت برکههای قشماند
یکی از ابعاد اجتماعی پروژه، تلاش برای افزایش حضور و مشارکت مردم در فضای پیرامون برکههاست. صیرفی درباره تجربه خود از فعالیت بهعنوان یک زن معمار در قشم میگوید: «برداشت من این است که جزیره قشم فضای زنده و پذیرایی برای زندگی، رشد و توسعه معاصر دارد و همراهی نیروهای محلی و حمایت نهادی شرکت آب، برق و تأسیسات قشم نیز در تحقق و توسعه این پروژه مؤثر بوده است.»

او با اشاره به پیوند تاریخی برکهها با زنان جزیره ادامه میدهد: «از آنجا که تصویر و قصههای برکهها در جزیره قشم همیشه با زنان و جهلههایشان همراه بوده است، طراحی و پیشبرد این زندگی تازه برکهها، برای من بهعنوان یک زن، بسیار شیرینتر و عمیقتر میشود. حضور و مشارکت اجتماعی زنان در بخشهایی از جزیره، از جمله مناطق مرکزی، ممکن است با شرایط و ملاحظات خاصی همراه باشد؛ از همین رو، مشارکت در فعالیتهای مرتبط با پروژه بهتدریج و براساس نیازها و خواستههای خود زنان در حال شکلگیری است.»

نمایشگاه «دهلیز و برکه» | آبان ۱۴۰۵
نمایشگاه «دهلیز و برکه»؛ آغاز مشارکت زنان در بازآفرینی فضای محلی
به گفته این طراح، در مراسم افتتاحیه پایلوت گربدان، زنان محلی حضور و مشارکت نداشتند، اما در نمایشگاه اخیر «دهلیز و برکه» که با عکسها، فیلمها و روایتهای اهالی در محوطه گربدان برگزار شد، زنان بیشترین مشارکت را داشتند و همه برگزیدگان مسابقه نیز از میان زنان بودند.
این نمایشگاه با پیشنهاد هیفا شادامان، عکاس بومی گربدان، شکل گرفت. جشنواره غذای محلی نیز با حضور زنان روستا و پیشنهاد و هماهنگی او برگزار شد.

صیرفی این تجربه را مهم میداند و میگوید: «برای من این تجربه اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا حضور زنان از یک فعالیت جمعی فراتر رفته و به مشارکت در بازنگری و شکلگیری طرح توسعه محوطه رسیده است. زنان گربدان پس از پایان برنامه، خواستار تکرار و تداوم رویدادهای مشابه و ایجاد بازارچهای در محوطه شدند و درباره محل استقرار بازارچه و ویژگیهای فضای موردنیاز نیز پیشنهادهای مشخصی ارائه دادند.»
این رویداد فرصتی برای تعامل اهالی با محوطه و مشارکت آنها در بازنگری و طراحی فضاهای آینده براساس نیازهای محلی فراهم کرد؛ چرا که به گفته صیرفی «معماری زنده در بافت مینشیند، با نیازهای مردم پیوند میخورد و با همراهی خود آنان رشد میکند».

اهالی، تصویرها و روایتهای خود را از این بنا و مجموعه تماشا میکردند.
عکس: اصغر بشارتی، عکاس و فیلمساز قشمی
از گربدان تا دیگر روستاهای قشم؛ چشمانداز توسعه طرح
از نگاه طراح، باززندهسازی برکهها میتواند الگویی برای احیای سازههای تاریخی آب در جنوب ایران باشد؛ البته مداخله در هر موقعیت باید با توجه به شرایط کالبدی، منبع و کیفیت آب، نوع مخزن، بستر آبگیر، مسیر دسترسی، شیوه برداشت، ظرفیت اجتماعی و ویژگیهای فرهنگی تعیین شود. هدف، بازگرداندن زیرساختهای تاریخی آب به چرخه زندگی امروز است.

صیرفی میگوید: «در حال حاضر سه موقعیت دیگر در جزیره برای اجرای مراحل بعدی پروژه در نظر گرفته شدهاند و برکه روستای کنارسیاه، بهدلیل تنش آبی بالا در غرب قشم، در اولویت قرار دارد. مطالعات و طراحی سامانه تصفیه، دهلیز و محوطه این برکه نیز تکمیل شده و اجرای آن در صورت همراهی حامیان مالی و فراهمشدن شرایط اجرایی امکانپذیر است.»

۴۷۲۳۲



