
چرا قتلهای ناموسی واکنش اجتماعی گسترده ایجاد نمیکند؟/ نفیسه آزاد: مردان را مطالعه نکردهایم / شیرین احمدنیا: سنت هنوز تعیینکننده است
مستوره نصیری، مظاهر گودرزی: چند ساعت قبل از اینکه خبر قتل «سوگند صیادی»، دانشآموز ۱۶ ساله کرمانشاهی سرخط اخبار رسانههای کشور شود، در کافه خبر خبرآنلاین به بهانه افزایش اخبار زنکشی طی دو ماه اخیر، نشستی با حضور شیرین احمدنیا، رییس انجمن جامعهشناسی ایران و نفیسه آزاد، جامعهشناس برگزار شد.
نفیسه آزاد، جامعهشناس، معتقد است برای فهم این وضعیت، علاوه بر مطالعه تحولات زنان، باید مردان و تغییرات هویتی و جنسیتی آنها را نیز شناخت؛ چرا که هنوز نمیدانیم مردان در مواجهه با تغییر جایگاه زنان چه احساسی دارند. او میگوید: آیا تغییرات لازم در این جامعه به اندازهای رخ داده است که وقتی یک دختر چیزی را حق خود میداند، مانند داشتن رابطه عاطفی یا گرفتن طلاق، این حق برای او پذیرفته شود و به مرگش منجر نشود؟ از این تغییرات اطلاعی نداریم، چون درباره سویه دیگر این ماجرا، یعنی مردها، اطلاعاتی نداریم. این را با احتیاط میگویم؛ شاید مردها گمان میکنند چیزی را که در اختیار دارند و به آنها قدرت و معنای بودن میدهد، از دست میدهند.
شیرین احمدنیا، جامعهشناس، نیز با تاکید بر تداوم ارزشهای سنتی و نابرابریهای پذیرفتهشده در بخشهایی از جامعه، از تعارض میان هویتیابی جدید دختران و ساختارهای پدرسالارانه میگوید. او معتقد است: وقتی درباره یک دختر ایرانی امروزی صحبت میشود، بلافاصله یک دختر پایتختنشین و از طبقه متوسط به بالا به ذهن میآید؛ در حالی که واقعیت در نقاط مختلف ایران حکایت از آن دارد که ما همچنان جامعهای به شدت پدرسالار و مردسالار را تجربه میکنیم. ما همچنان با این تصور مواجه هستیم که زن در جامعه موجودی وابسته است و اختیار عملی از خودش ندارد تا بتواند اراده خود را به خانواده، محیط و محله تحمیل کند. پذیرش چنین ارادهای از سوی زنان با مقاومت مواجه میشود.
هر دو معتقدند تغییرات اجتماعی اجتنابناپذیر است، اما عبور از خشونت و تبعیض به آگاهی، کنشگری مدنی و اصلاح قوانین نیاز دارد.
مشروح این گفتوگو را در ادامه بخوانید:

تغییر جایگاه زنان در صد سال اخیر؛ مردان چقدر تغییر کردهاند؟
*اگرچه آمار رسمی درباره قتلهای ناموسی وجود ندارد، اما بررسی خبرهای منتشر شده در دو ماه اخیر نشان دهنده تعداد زیادی از قتلهای اینچنینی است؛ ما امروز در سال ۱۴۰۵ هستیم و انتظار این است که دسترسی به اطلاعات و آگاهی توانسته باشد دیدگاه و فرهنگی را که منجر به قتلهای ناموسی میشود، تغییر بدهد اما همچنان شاهد این قتلها هستیم، چرا؟
نفیسه آزاد: از جایی که قتل یک زن به دلایلی مانند شرف، ناموس یا مسائلی مرتبط با جنسیت رخ میدهد، باید به عقب برگردیم و اتفاقات پیش از آن را مرور کنیم. مسائلی که به کمک آنها قتل مشروع جلوه داده میشود یا در مواجهه با آن، پرسشهایی از جنس «باید دید آن زن چه کاری کرده که کشته شده؟» مطرح میشود، باید بررسی شوند. باید پرسید در زمینه جنسیت چه اتفاقی افتاده که وقتی قتلی رخ میدهد، در پس ذهن بخش معناداری از جامعه همچنان این تصور وجود دارد که «آن زن حتما کاری کرده است». در نتیجه، برای بررسی سابقه تاریخی این وضعیت باید به عقب بازگشت.
اگر از صد سال قبل شروع کنیم، باید دید نسبت زن و مرد در جامعه چگونه بوده است. زن در جامعهای کوچک زندگی میکرده که بخش بزرگی از زندگی او مسیری مستقیم داشته است؛ مثلا ازدواج میکرده، بچهدار میشده، در یک مسیر مستقیم خانوادگی یا اقتصادی باقی میمانده و پس از طی کردن دوره سالمندی از دنیا میرفته است. به نظر میرسد اگر این مسیر صدساله را به جلو طی کنیم، نسبت میان زن و مرد پیوسته متحول شده است؛ یعنی زن درس خوانده، تغییرات اجتماعی را تجربه کرده، با محدودیتهای مختلف و اما و اگرهای بسیار در فضای عمومی حضور پیدا کرده، تا حدی به رسمیت شناخته شده و به دنبال تحصیلات عالی رفته است. همچنین به سختی وارد بازار اشتغال شده است.
بنابراین، آنچه در این سیر تحول شاهد هستیم، تغییر وضعیت زن است. اما چیزی که من میخواهم به عنوان پرسش مطرح کنم این است که مرد چه تغییری کرده است؟
*یعنی گمان میکنید در کنار تغییر وضعیت زنان، وضعیت مردها در این نسبت تغییری نکرده است؟
نفیسه آزاد: واقعیت اینکه ما از وضعیت مرد جامعه چیزی نمیدانیم، در حال حاضر ما از مرد چه انتظاری داریم، انتظار داریم کدام مرد باشد؟ بنابراین وقتی از تغییر وضعیت مردها آگاهی نداریم نمیتوانیم متوجه تغییرات مربوط به نسبت و ارتباط زنان و مردان شویم، مطالعه بر روی جنسیت مرد در ایران بسیار ضعیف است و ما دقیق نمیدانیم واکنش مردان درباره تغییر وضعیت زنان چیست، آیا درباره سیر تحول زنان خشمگین هستند یا خوشحال؟
بنابراین ما در جامعهای زندگی میکنیم که پاسخ به پرسش شما درباره تداوم قتلهای ناموسی پاسخ پیچیدهای دارد، حتی پرسشی بزرگتری هم هست، چرا وقتی قتلهای ناموسی رخ میدهد منجر به واکنش اجتماعی نمیشود؟ مثلا در هند هربار که یک خشونت جنسی خیلی بزرگ گزارش میشود تظاهراتهای گستردهای از جانب زنان اتفاق میافتد.
*پیرو صحبت خودتان درباره مطالعه نکردن درخصوص وضعیت مردها، گمان نمیکنید یکی از دلایل واکنش عمومی نشان ندادن این باشد که در مسئله زنان بهویژه زنکشی، مردها بیشتر متهم بودند بهجای اینکه مانند زنان، بهعنوان بخشی از مسئله و یک کنشگر معترض اجازه بازیگری داشته باشند؟
نفیسه آزاد: البته من پاسخهایی دارم، اما بیشتر فرضیه هستند؛ ببینید اگرچه همانطورکه گفتم تغییراتی رخ داده است اما اینطور نشده که تغییرات سبب شود تا ما در جامعهای زندگی کنیم که خشونت علیه زنان، در همه ابعاد خودش، از خشونت رفتاری گرفته تا قتل کم شده باشد، برای اینکه ما نمیدانیم در کنار وضعیت زنان دیگر متغیرهای تاثیرگذار هم تغییر کردهاند.
آیا تغییرات لازم در این جامعه به اندازهای رخ داده است که وقتی یک دختر چیزی را حق خود میداند، مانند داشتن رابطه عاطفی یا گرفتن طلاق، این حق برای او پذیرفته شود و به مرگش منجر نشود؟ از این تغییرات اطلاعی نداریم، چون درباره سویه دیگر این ماجرا، یعنی مردها، اطلاعاتی نداریم. این را با احتیاط میگویم؛ شاید مردها گمان میکنند چیزی را که در اختیار دارند و به آنها قدرت و معنای بودن میدهد، از دست میدهند.
خلاصه اینکه میخواهم بگویم همانقدر که ما روی جنس زن نور انداختهایم تا بفهمیم چه میخواهد، شاید باید برای شناخت بیشتر، روی مردها هم نور بیندازیم تا متوجه شویم چه اتفاقی در حال رخ دادن است.

پشت میانگینهای آماری، جامعهای همچنان سنتی
*خانم احمدنیا، مرگ یک دختر جوان درخصوص حجاب سبب شد یک اعتراض اجتماعی در ایران شکل بگیرد، چرا درخصوص قتلهای ناموسی چنین اعتراضهایی شکل نمیگیرد؟ چرا مطالبه برای چنین موضوع مهمی پیگیری مداوم و همگانی ندارد؟
شیرین احمدنیا: درست است که ما شاهد تغییر در جامعه هستیم، اما معمولا فریب میانگینها را میخوریم. مثلا میگوییم متوسط سطح تحصیلات زنان ایرانی و جامعه ارتقا پیدا کرده است، اما وقتی بخواهیم دو سوی این پیوستار را در نظر بگیریم، میبینیم که ما همچنان یک جامعه سنتی محسوب میشویم و بسیاری از ارزشهای سنتی در نقاط مختلف ایران حاکم هستند. این ارزشها همچنان قدرت زیادی دارند و تعیینکنندهاند؛ نگاهی که در آن زن مایملک شوهر است. اساسا زن در جامعه سنتی موجودی وابسته است و زندگیاش تحت اختیار و کنترل مردان قرار دارد.
این فضای سنتی همچنان در کشور ما وجود دارد. کافی است کمی از استانهای مرکزی کشور فاصله بگیرید؛ فضای زندگی در مناطق دور از پایتخت، با چنین نگرشی هماهنگی زیادی دارد. در این مناطق، چیزی حدود ۱۷ تا ۱۸ درصد کودکهمسری وجود دارد. منظور از کودکهمسری، ازدواج دختران زیر ۱۸ سال است.
بنابراین باید به یاد داشته باشیم که رسانهها اخبار همه نقاط ایران را با توجه به تنوع فرهنگی موجود منعکس نمیکنند. به همین دلیل، وقتی درباره یک دختر ایرانی امروزی صحبت میشود، بلافاصله یک دختر پایتختنشین و از طبقه متوسط به بالا به ذهن میآید؛ در حالی که واقعیت در نقاط مختلف ایران حکایت از آن دارد که ما همچنان جامعهای به شدت پدرسالار و مردسالار را تجربه میکنیم.
ما همچنان با این تصور مواجه هستیم که زن در جامعه موجودی وابسته است و اختیار عملی از خودش ندارد تا بتواند اراده خود را به خانواده، محیط و محله تحمیل کند. پذیرش چنین ارادهای از سوی زنان با مقاومت مواجه میشود.
البته جا افتادن چنین هنجارهایی به زمان نیاز دارد و هنجارشکنان باید برای تثبیت آنها تلاش کنند. برای مثال، در استانهای توسعهیافته، چنین هنجارهایی در حال تحقق هستند؛ مانند اینکه خانوادهای به دختری که مستقل شده اجازه بدهد خانه مستقلی برای خودش داشته باشد.
نفیسه آزاد: فکر میکنم پذیرش چنین هنجازی هنوز کم است.
شیرین احمدنیا: بله کم است ولیکن…
*البته خانم دکتر ما در همین خانوادههایی که انتظار میرود خیلی از این هنجارها را پذیرفته باشند شاهد قتلها ناموسی هستیم. یا حتی اگر خشونت منجر به قتل نداریم اما خشونتی که مانع از روند طبیعی زندگی یک زن بشود هنوز وجود دارد، حتی در مناطق برخوردار شهرهای بزرگ هم چنین وضعیتی رخ میدهد.
شیرین احمدنیا: بله وجود دارد و شدت و نوع آن متفاوت هست، مثلاً خیلی از این خودسوزیهایی که ما میشنویم با بررسی بیشتر مشخص میشود خودسوزی نبوده و قتل بوده و به نام خودسوزی جا زده میشود، در واقع در سطوح بالاتر شیوههای مقابله با اراده استقلال طلب زن متفاوت و متنوع است.
زنان خواهان استقلالاند، ساختارهای سنتی همچنان در پی کنترل آنها
*به نظر میرسد در سالهای اخیر هویت و خواستههای دختران ایرانی، بهویژه در مناطق سنتی و کمبرخوردار دچار تغییر شده. این تغییرات چه تعارضی با ساختارهای سنتی خانواده و جامعه ایجاد میکند و چطور به خشونت و قتلهای ناموسی منجر میشود؟
شیرین احمدنیا: بله، ما شاهد یک هویتیابی جدید در میان دختران هستیم. به نظر میرسد تغییر و تحول ارزشی در میان دختران، در مقایسه با پسران، با سرعت بیشتری پیش میرود. امروز پدر و مادرها حتی در استانهای دوردست حاضر هستند دخترشان برای ادامه تحصیل به شهرهای دیگری مانند تهران برود. این گروه از دختران در معرض ارزشهای نوین قرار میگیرند؛ ارزشهایی مانند امکان اشتغال و برخورداری از استقلال مالی.
این وضعیت تضادهایی ایجاد میکند؛ یعنی همان دختری که در یک جامعه سنتی زندگی میکند، برای خودش مسیر متفاوتی را متصور میشود و به این فکر میکند که میتواند اراده داشته باشد و همسرش را خودش انتخاب کند. در چنین شرایطی است که با ساختارهای سنتی مواجه میشود و سرکوب، تحقیر و محدودیت برایش شکل میگیرد.
زنانی که جسارت به خرج میدهند و رفتارهای هنجارشکنانه انجام میدهند، تحت تاثیر مجازاتهای رسمی و غیررسمی قرار میگیرند. در واقع، اراده طایفه یا خانواده قصد دارد جایگزین اراده زنان شود و به آنها اجازه نمیدهد به راحتی مسیر زندگی خود را تغییر دهند.
اینکه یک زن اراده داشته باشد همسر و سن ازدواجش را انتخاب کند یا برای خودش حق طلاق قائل شود، در جامعه سنتی به راحتی پذیرفته نمیشود و برای او هزینه دارد. یکی از این هزینهها، قتلهای ناموسی است.
*و این خشونت از سوی آن جامعه محلی پذیرفته هم میشود؟
شیرین احمدنیا: بله، در آن جامعه مقابل چنین مجازاتی، مقاوت نمیشود برای اینکه ارزشهای پذیرفته شده محلی هستند، واقعیت این است که با وجود تغییر میانگینها اما دو سر طیف همچنان در سر جای خودشان هستند.
*خانم آزاد گفتند که با وجود مطالعه درباره زنان، مطالعه ما درباره مردها کم بوده و نمیدانیم مردها چه تغییراتی داشتهاند، شما موافق هستید که برای تحقق مطالبات زنان باید مردها هم به همکاری گرفته شوند؟
شیرین احمدنیا: ما در گروه مطالعات زنان در انجمن جامعهشناسی ایران فکر کردیم که برای ۲۵ نوامبر( روز جهانی رفع خشونت علیه زنان) برای پیشگیری و مقابله با خشونت علیه زنان از مردها هم کمک بگیریم و بخواهیم مشارکت کنند، بنابراین فراخوان همصدایی با مردان را مطرح کردیم. اگر قرار است تغییر و تحولی در زندگی زنان صورت بگیرد قطعا نیاز به همراهی مردان داریم.

جامعهای که در ۱۴۰۱ همراه زنان شد، هنوز مقابل قتلهای ناموسی سکوت میکند
*در راستای همین موضوع، مثلا در سال ۱۴۰۱ که شعار زن،زندگی،آزادی مطرح شد، درکنارش شعار مرد،میهن، آبادی هم مطرح شد، فارغ از مباحث سیاسیای که بعدها پیش آمد اما از همان ابتدا گروهی مخالف شعار دوم بودند، چرا؟
نفیسه آزاد: در دنیای ما، کسانی که صدای مسلط دارند، تصویر مسلط را به نمایش میگذارند. شبکههای اجتماعی سبب شدند افراد، در حالی که همچنان در سنتهای خودشان زندگی میکنند، به دنیایی دسترسی پیدا کنند که بر آنها تاثیرگذار است. در این میان، ساختارهای فرهنگی برخلاف تکنولوژی، به کندی تغییر میکنند.
در نتیجه، نه در سال ۱۴۰۱ مطمئن بودم و نه الان مطمئن هستم که جنبش سال ۱۴۰۱ را یک جنبش خودآگاهی زنانه و فمینیستی بدانیم. آن جنبش نقطه تلاقی کنشهای انباشتهشده زنان برای حضور در فضای عمومی بود که در اثر بیتدبیری سیاستگذار، به مرگ و از دست رفتن جان یک دختر جوان منجر شد و خون جامعه را به جوش آورد. اما آیا این به این معناست که جامعه مسئله ناموس را کنار گذاشت؟ نه. حتی میتوان گفت در همراهی جامعه با جنبش سال ۱۴۰۱، رگههایی از ناموسپرستی وجود داشت. آیا این جامعه غیرت خود را درباره زنان کنار گذاشت؟ نه، کنار نگذاشت.
بخشی از زنان در سال ۱۴۰۱ گفتند که ما در فضای عمومی حضور داریم و نمیشود به خاطر پوشش، ما را از این فضا کنار بگذارید. اما منظورشان از پوشش چه بود؟ تا همین روسری؛ نه اینکه هر پوششی داشته باشید. اگر بخواهیم به جنبشی که در سال ۱۴۰۱ شکل گرفت اعتباری نادرست بدهیم، در تحلیلهای بعدی دچار اشتباه میشویم. بنابراین ممکن است بعدا بپرسیم جامعهای که در سال ۱۴۰۱ چنین جنبشی را تجربه کرد، چرا در همین جامعه قتل ناموسی اتفاق میافتد، اما هیچ واکنشی به آن نشان داده نمیشود؟
بنابراین، اگر بگوییم جنبش سال ۱۴۰۱ فمینیستی و حاصل آگاهی زنان بود، باید بپرسیم اگر موضوع آن ارث بود، چند نفر با آن همراهی میکردند؟ چقدر مردان و جامعه با زنان همراه میشدند؟ اگر موضوع دیه، حق طلاق یا حق ولایت بر فرزند بود، چه میزان از مردان و جامعه با زنان همراهی میکردند؟ ما در همین جامعه زندگی میکنیم.
البته باید بگویم زنان ابزارهای قدرتی به دست آوردهاند، اما این ابزارها به گونهای نیستند که بتوان گفت مطالبهگری آنها دیگر به قیمت جانشان تمام نمیشود. آنها چشماندازی به دست آوردهاند، اما این مسیر بها دارد. من معتقدم مسئله آموزش دختران در ایران حل شده است، اما آیا هنوز مسئله درس خواندن زنان در شهری دیگر حل شده است؟ ما در پیچیدگیای زندگی میکنیم که اگر آن را به رسمیت نشناسیم، دائما از رفتارهای این جامعه متعجب میشویم.
من از یکی از پیشکسوتان فعال حقوق زنان یاد گرفتم که اعتبار بیخود دادن به یک جنبش یا حرکت، سبب بروز اشتباهات بعدی میشود. خیزشی که در سال ۱۴۰۱ شکل گرفت، اعتبار دارد و حاصل چهل سال کنشهای خلاقانه روزمره زنانی است که در برابر دو چیز مقاومت کردند: نخست، جدایی جنسیتی در فضای عمومی و دوم، مقاومت در برابر حذف تنوع زنان از فضای عمومی. این مقاومت سالها ادامه داشت و آگاهیهایی نیز شکل گرفته بود. اما اگر من مجموعهای از مطالبات و دستاوردهایی را که وجود نداشتند، به جنبش ۱۴۰۱ نسبت بدهم، بعدا دچار سرخوردگی میشوم. تحلیل اشتباه، به ویژه در حوزه زنان، اتفاقا ناکارآمدی و سکوتهای بعدی را به همراه دارد.
شیرین احمدنیا: زن در شعار «زن، زندگی، آزادی» الزاما فقط زنان را نمایندگی نمیکرد. زنان در این شعار نمادی بودند برای نمایندگی تمام گروههای به حاشیه راندهشده، مانند اقلیتهای قومی و مذهبی و تنوع فرهنگی. خود زنان نیز همواره در وضعیت به حاشیه راندهشدگی قرار دارند و با تبعیض مواجه هستند.
اما در شعار دوم، وقتی از میهن صحبت میشود، یعنی ما یک میهن یکپارچه داریم که در آن سلطه زبان رسمی و قومی را تجربه میکنیم که خود را اکثریت تلقی میکند. بنابراین، شعار دوم جایگزین مناسبی برای شعار اول نبود.
عبور از خشونت علیه زنان از مسیر آموزش، آگاهی و مشارکت مدنی
*شما وضعیت موجود را شرح دادید، از طرفی هم عنوان شد تغییرات فرهنگی به کندی انجام میشود، حالا برای عبور از وضعیت کنونی چه باید کرد؟
شیرین احمدنیا: وقتی درباره شاخصهای توسعه فرهنگی، اجتماعی و انسانی صحبت میکنیم، جوامعی مانند کشورهای اسکاندیناوی را تصور میکنیم؛ کشورهایی با بهترین سیستم آموزشی، شادترین مردم و کمترین میزان تبعیض جنسیتی. آیا در این کشورها انقلاب شده است؟ نه. در مقابل، آموزشها، آگاهیها و مشارکتهای مدنی و سیاسی در این کشورها متحول شده تا به جایگاه امروز رسیدهاند.
برای رسیدن به این نقطه، باید مسیر نسبتا طولانیای طی شود، اما جز از مسیر آگاهی، ارتقای سواد، تغییرات هنجاری و اینکه به تدریج الگوهای جدید به گروه مرجع تبدیل شوند، راه دیگری وجود ندارد.
برای مثال، یکی از فعالترین جنبشهای زنان را در هند داریم؛ یعنی سازمانهای مردمنهاد زنان، یکی از موفقترین الگوهای جهان هستند. اما در همین هند همچنان شاهد خشونت در بدترین شکل آن هستیم. با این حال، در آنجا خانههای امن وجود دارد و قدمهایی در مسیر توسعه حقوقی برداشته شده است. برای مثال، در مجلس قانونگذاری حداقل یکسوم کرسیها به زنان اختصاص دارد، اما فکر میکنم در کشور ما این سهم از ۶ درصد بیشتر نشده باشد.
نفیسه آزاد: در دورههایی به ۱۱ درصد هم رسید اما مجدد پایین آمد.
*البته این زنانی هم که وارد مجلس میشوند براساس همین نگاه موجود به زنان هست که وارد مجلس میشوند نه با دیدگاه توجه به حقوق و مطالبات عموم زنان جامعه.
*نفیسه آزاد: من حتی با این وجود هم معتقد هستم زنان مجلس بروند، به مرور تغییر مدنظر اتفاق خواهد افتاد، مهم این است که ما ببینیم کرسی قانونگذاری با نسبت بالایی در اختیار زنان قرار بگیرد.
*حتی اگر آن زن از حیث جنسیت فرق کند اما نگاهش به زنان با سایر مردهای مجلس تفاوتی نداشته باشد؟
نفیسه آزاد: تجربه قانونگذاری مهم است، درهمه تجربههای جهانی دیگر هم این اتفاق افتاده است. ما در دو دهه اخیر شاهد همکاریهایی میان محافظهکارترین زنان گروههای سیاسی با تندروترین فمینیسمها بودیم مانند لایحه حمایت از خانواده که قرار بود در مجلس تصویب شود. میز همکاری را نباید فراموش کرد، اگر همه زنان از همان گروههای سیاسی باشند من همچنان از سهم زنان در کرسیهای مجلس حمایت میکنم.
*با این وجود، در شرایط کنونی جامعه ما، سازمانهای مردمنهاد تا چه اندازه میتوانند اثرگذار باشند؟
شیرین احمدنیا: خیلی اثرگذار هستند، همانطورکه در سایر کشورها اثرگذاری داشتند و آنها امروز وضعیت مناسبتری دارند.

مقاومت نهادهای مدنی در برابر محدودیتها و فشارهای دورهای
*اما در کشور ما گاهی فعالیت سازمانهای مردم نهاد یک کنش سیاسی محسوب میشود و …
شیرین احمدنیا: به همین دلیل جلوی فعالیتشان گرفته میشود.
*با این وضعیت، کنش این سازمانها نصفه و نیمه نمیماند؟
شیربن احمدنیا: افت و خیز دارد، مثلاً فعالیت انجمن جامعه شناسی در دورههای مختلف افت و خیز دارد، حتی طوری شده بود که هیئت مدیره نمیتوانست جلسات خودش را در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران برگزار کند، ما نمیتوانستیم یک نشست برگزار کنیم.
*ولی همین الان هم گروهی هستند که میتوانند کاری کنند که کلا انجمن بسته شود.
شیرین احمدنیا: بله، میتوانند، اما ما داریم تلاش خودمان را میکنیم. با همین شرایط، این انجمن توانسته است به ۳۵ سالگی برسد. به زودی، در آذرماه، مراسم بزرگداشت سی و پنجمین سالگرد تاسیس انجمن را برگزار میکنیم. با وجود تمام افتوخیزها، انجمنهای مشابه ما همچنان فعالیت میکنند و تلاش خودشان را ادامه میدهند. اگر انجمنی را تعطیل کنند، انجمن دیگری جایگزین آن خواهد شد. این تلاشها و مقاومتها همچنان ادامه دارد. مسلما کسی که در جایگاه قدرت قرار دارد، تحمل زیادی ندارد و میزان این تحمل نیز در دورههای مختلف متفاوت است.
ضمن اینکه، سازمانهای مردمنهادی مانند انجمنهای علمی کار خودشان را انجام میدهند. گاهی انتظارهای زیادی از انجمنهای علمی وجود دارد، در حالی که کار این انجمنها نوشتن بیانیه سیاسی نیست. بزرگترین کاری که یک انجمن علمی میتواند انجام دهد، رصد و انعکاس اخبار، تحلیل علمی آنها و مستندسازی این تحلیلهاست. مستندسازی این تحلیلها اهمیت زیادی دارد.
سیاستگذار از تحولات جنسیتی ترسیده است؛ مقاومت به جای برنامهریزی
*خانم آزاد نظر شما چیست؟
نفیسه آزاد: مسئله بزرگ فعالیت اجتماعی در ایران این است که ما نمیدانیم چه زمانی با فعالیتمان برخورد میشود. در واقع، با وضعیت ابهام و کنترل مواجه هستیم. در بسیاری از مواقع، همین ابهام به کنترل منجر میشود. اینکه درباره مواجهه با مسائل ابهام داشته باشیم، سبب میشود برخی کارها را انجام بدهیم یا از انجام آنها خودداری کنیم.
مسئله تحول جنسیتی باید حول محور زن و مرد بررسی شود. من مجددا تاکید میکنم که ما مرد را نمیشناسیم و نمیدانیم او درباره تحولات حوزه زنان چگونه فکر میکند، چقدر عصبانی است، چقدر خوشحال یا ناامید است و تا چه اندازه در نقش جنسیتی خودش دچار سردرگمی شده است. با این وجود، مسئله تحول جنسیتی به هر حال خودش را به جامعه و سیاستگذار تحمیل خواهد کرد. یعنی جامعه، با وجود تمام سیاستگذاریهای موجود درباره فرزندآوری، بر اساس آمارها نه ازدواج میکند و نه فرزند به دنیا میآورد. حالا این تحولات با آسیبهای زیادی همراه خواهند بود یا آسیبهای کمتری به دنبال خواهند داشت؛ البته در این مسیر، زنان و مردان هر دو آسیبهایی خواهند دید.
من گمان میکنم حق به دنیا آوردن فرزند، حقی است که انتظار دارم هر جامعهای شرایط آن را برای هر زنی فراهم کند، اما این شرایط باید مهیا باشد. گاهی درباره دیدگاه ما اینطور فکر میکنند که مثلا میگوییم خانواده بد است یا کسی نباید بچهدار شود، اما اینطور نیست. من فکر میکنم تجربه بارداری و مادر شدن یک حق است. اگرچه امروز تشکیل خانواده به کالایی لوکس تبدیل شده و زن و مرد به این راحتی نمیتوانند خانواده تشکیل دهند، اما مسئله این است که سیاستگذار از تغییرات ترسیده و به جای استقبال از آنها و برنامهریزی برای کاهش آسیبهای احتمالی، در برابرشان مقاومت کرده است.
برای مثال، وقتی زنان بچهدار نمیشوند، به مردان برای فرزندآوری امتیاز اشتغال میدهند. زن قرار است فرزندی به دنیا بیاورد، اما امتیاز آن را به مرد میدهند. در حالی که میتوان از تغییرات استقبال کرد و از نهادهای مختلف، مانند دانشگاه، کمک گرفت. نقش دانشگاه پژوهش، توصیف و ارائه تحلیل درست است. همانطور که گفتم، چرا من مرد ایرانی را نمیشناسم؟ برای اینکه کسی در دانشگاه سراغ چنین پژوهشی نرفته است.
*چرا دانشگاه نمیتواند با ابزار پژوهش به این تغییرات مدنظر شما کمک کند؟
نفیسه آزاد: برای اینکه در دانشگاه هم محدودیتهایی درباره مطالعات جنسیت و خانواده اعمال شده است.
*با این محدودیتها آگاهی مدنظر شما چهطور شکل میگیرد؟
نفیسه آزاد: این موانع وجود دارد اما ما هم نمیتوانیم از فردا زندگی را متوقف کنیم.
اصلاح قانون ضروری است، اما برای مقابله با خشونت علیه زنان کافی نیست
*بدون تغییر قوانین میتوانیم از جایی که هستیم جلوتر برویم و بهبودی بیشتر در مسئله زنان ایجاد شود؟
نفیسه آزاد: قوانینی که در حوزه زنکشی داریم، نیازمند تغییر هستند. تجربه نشان داده است که همواره امکان تغییر وجود دارد، اما به شرط آنکه سیاستگذار بخواهد. با این وجود، در سطوح پایینتر، سازمانهای مردمنهاد و انجمنها را داریم و همچنین ابزارهای جدیدی مانند تکنولوژیهای ارتباطی در اختیارمان است که پیش از این وجود نداشتند.
همانطور که گفتم، درخصوص انجمنها با وضعیت ابهام و کنترل مواجه هستیم، اما با این وجود شاهد مقاومت مدنی در این زمینه هستیم. حتی در بدترین دورانهایی که فعالیت سازمانها محدود شده، همچنان گروههایی داشتهایم که فعالیت کنند و امروز هم به فعالیت خود ادامه میدهند؛ حتی اگر شده در خانههایشان فعالیت کنند. بنابراین، ظرفیتی وجود دارد که همچنان میتوان روی آن کار کرد. در همین شرایط، به واسطه سازمان بهزیستی، خانههای امن خصوصی ایجاد شدند. در نتیجه، این یک کنش پایدار است. انتظاری که میتوان داشت، شکلگیری زنجیرهای از کنشهای خرد اما تاثیرگذار است.
شیرین احمدنیا: من قبلتر از هند گفتم، مجلس قانونگذاری در این کشور تغییراتی کرد، تبعیض مثبت قائل شد و نمایندههای بیشتری از زنان را پذیرفت تا اینها بیایند در قوانین تاثیرگذاری کنند، ولی همچنان در هند ما بدترین شکل خشونت را داریم، این یعنی حواسمان باشد که فقط تغییر حقوق و قوانین نیست، اگر ما مجلس را در دست بگیریم تهش با عرف و ذهنیت مردم سروکار داریم، همین ذهنیت سنتی که همچنان وجود دارد.
نفیسه آزاد: بهترین تغییر، اصلاح قانون خانواده در سال ۱۳۵۳ بود؛ قانونی که بر اساس آن، اگر مرد همسر دوم اختیار میکرد، زن اول میتوانست درخواست طلاق بدهد. این قانون در سال ۱۳۵۷، حتی پیش از رایگیری برای نظام سیاسی جدید، لغو شد. اما مسئله این است که آیا زنان دیگر طلاق نمیگیرند؟ چرا، طلاق هم میگیرند. نکته اینجاست که با تغییر قوانین، همه چیز درست نمیشود. تغییرات بزرگ جنسیتی، به ویژه در زمینه خشونت علیه زنان، در کوتاهمدت اتفاق نمیافتد.
با این حال، باید بگویم قانون مسئله بسیار مهمی است؛ چرا که جامعه بشری حتما به خردی رسیده که به سراغ قانون رفته است. ما برای زندگی در کنار یکدیگر، قانون را به عنوان حکم پذیرفتهایم. اما مسئله این است که کنشهای معنادار، نهچندان بلندپروازانه اما موثر، اهمیت بسیار زیادی دارند.
این جامعه تغییراتی داشته است؛ دستکم اینکه دیگر به راحتی نمیتوان درباره خشونت علیه زنان صحبت کرد.

زنان در برابر تبعیض قانونی؛ پیشرفتهایی که با وجود محدودیتها ادامه دارد
*تبعیض سازمان یافته درخصوص زنان را چهطور تعبیر میکنید؟
نفیسه آزاد: یعنی نظام حقوقی ما یک تبعیض رسمی و قانونی علیه زنان دارد، اما ما آپارتاید جنسی در ایران نداریم.
شیرین احمدنیا: دستاوردهای زنان بارها سرکوب شده و فعالان این حوزه را بارها مجبور کردهاند ایران را ترک کنند، اما این جریان همچنان کار خودش را انجام میدهد. درست است که من درباره میانگینها صحبت کردم، اما باید تنوع تحولات و پیشرفتها را هم دید. در بسیاری از رشتهها، اکثریت دانشجویان را زنان تشکیل میدهند و آنها وارد عرصههای خوبی شدهاند.
ایران قبل از انقلاب را در نظر بگیرید؛ ۳۰ درصد کل جمعیت باسواد بودند و نسبت باسوادی زنان بسیار پایینتر از این میزان بود. اما امروز شکاف جنسیتی در زمینه باسوادی تا حد زیادی کاهش پیدا کرده است. حضور زنان در عرصههای عمومی با موانع قانونی مواجه است. برای مثال، مشارکت زنان در بازار رسمی اقتصاد پایین است، اما در کنار آن، بازار غیررسمی اشتغال را هم داریم که زنان در آن فعال هستند. دختران را از برخی عرصهها منع میکنند، اما در مسیر دیگری راه خودشان را ادامه میدهند.
ضمن اینکه با پسران جوان نسل جدید هم مواجه هستیم. در جنبش مهسا، پسران نیز حضور داشتند، چرا که این جنبش صرفا جنبش زنان نبود. همانطور که گفتم، زنان نمادی برای همه صداهای سرکوبشده شدند و پس از آن، زنان و مردان در کنار هم فعالیت کردند.
پیشرفتها اتفاق میافتند؛ همانطور که وایکینگها به یکی از پیشرفتهترین کشورهای اروپایی تبدیل شدند. چرا دستاوردهای جنبش زنان در ایران دیده نمیشود؟ همین شروط ضمن عقد را در نظر بگیرید. در مقطعی، برخی دفترخانهها اجازه نمیدادند این شروط ثبت شوند و حتی اگر مردی هم تمایل به ثبت آنها داشت، مقاومت میکردند، اما امروز ثبت این شروط در حال انجام است.
نفیسه آزاد: البته این را بگویم، قانون بد همه چیز را بد میکند و انباشت بدیها ایجاد میکند؛ قانون خانواده در کشور ما برای خانوادههایی که امروز تشکیل میشوند مناسبت ندارد؛ اگرچه تخصص من نیست اما فکر میکنم ما حتی با یک بنبست فقهی درخصوص برخی تغییرات مواجه نیستیم، انگار سیاستگذار ما جرات تغییر را در این زمینه ندارد و نمیدانم چرا سراغش نمیرود، بهگواهی پژوهشهایی که دراینباره وجود دارد اتفاقا همین قانون بد است که خانواده را از هم میپاشد.
مهریه و نفقه جای حقوق اقتصادی واقعی زنان را گرفتهاند
*چه مصداقهایی از بدیهای این قانون سراغ دارید؟
نفیسه آزاد: مثلا حقوق اقتصادی زنان در خانواده؛ چونکه حقوق اقتصادی برای زن مانند مهریه، نفقه، اجرت المثل در خانواده در نظر گرفتهاند در سیاستهای اشتغال زنان را کنار گذاشتهاند، هفت برنامه توسعه در این مملکت نوشته شده جز زن سرپرست خانواد یک بار اسم زن در زمینه سیاستهای اقتصادی نیامده است؛ مهریه، نفقه، اجرت المثل هیچوقت به حقوق اقتصادی واقعی برای زن تبدیل نشد، یک زن وقتی درباره مهریه حرف میزند که یا میخواهد طلاق بگیرد یا میخواهد حضانت فرزندانش را بگیرد، این مسئله همواره در خانواده تنش اقتصادی ایجاد کرده درحالیکه سیاستگذار دائم سمت دیگر را تغییر میدهد.
مثلا مجازات کیفری مهریه را کم میکند، در نتیجه من با این مخالفتی ندارم که قانون بد همواره آسیب میزند اما مسئله این است که با وجود قانون بد ما باید کنشگری داشته باشیم، مسئله سخت و طولانی است، همچنان که با همه پیشرفتها ما در اسکاندیناوی زن کشی داریم، اسپانیا یکی از بالاترین آمارهای خشونت خانگی علیه زنان را دارد، بهنظرم تغییرات اجتماعی قانون بد را متروک میکند.
شیرین احمدنیا: خشونت همسر علیه زن و قتلهای ناموسی، دافعهای برای ازدواج ایجاد کرده است و دختران برای اینکه به تبعات آن تن ندهند، آگاهانه به هر ازدواجی تن نمیدهند. این هم یکی از شکلهای مقاومت مدنی است. یعنی شما با قانونی مواجه هستید که تمام اختیار زن را به مرد میسپارد و شما بهعنوان یک زن، این قانون را نمیخواهید. بنابراین، وقتی زنی ازدواج نمیکند یا اگر ازدواج موفقی نداشته باشد، جدا میشود و تلاش میکند برای زندگی خودش و اطرافیانش تاثیرگذار باشد، در واقع در برابر این وضعیت ایستادگی میکند.
به همین ترتیب، دختری که طلاق گرفته یا ازدواج نکرده است، میتواند بهعنوان زن سرپرست خانوار یا در قالب خانوار زنسرپرست، از بروز خشونتهایی که ممکن بود رخ دهد، اجتناب کند، بهعنوان یک فرد مولد اقتصادی مطرح شود و در برابر قوانینی که قبول ندارد بایستد تا اراده خودش را به جریان بیندازد.
نفیسه آزاد: ما همچنان در جامعهای زندگی میکنیم که همزمان زن این جامعه میتواند در ۱۸ سالگی مدال المپیاد بگیرد و یک دختر دیگر سرش بریده میشود، این جامعه فعلی ما است، شرایط کمی پیچیده است و باید از همه ظرفیتها استفاده کرد.
شیرین احمدنیا: موانعی از جنس عرف و قوانین وجود دارند، مسئله تک علتی نیست.

سنت زن و مرد نمیشناسد؛ نابرابریای که زندگی همه را محدود میکند
ما یک مفهوم به نام «زنان علیه زنان» داریم که گاهی هم بهاشتباه به کار میرود. اما در مورد قتلهای ناموسی، شاهدیم که در برخی موارد، وقتی زنی در خانواده به قتل میرسد، زنان دیگری هم حضور دارند، اما این زنان که نمیدانم، شاید خودشان قربانی مردسالاری باشند، در برابر جنایت سکوت میکنند. چرا؟
شیرین احمدنیا: وقتی شما یک باور سنتی را پذیرفته باشید، دیگر زن و مرد ندارد؛ یعنی گمان میکنید تنها راه درست، همان چیزی است که پذیرفتهاید. در ساختار سنتی، با نابرابری پذیرفتهشده مواجه هستیم. یعنی برخی زنان در این گروهها خوشحال هستند که «رئیس خانواده» داشته باشند. وقتی زنی باور داشته باشد که نازایی ناشی از خودش است، میپذیرد که همسرش زن دیگری اختیار کند. طلاق، که قبیحترین اتفاق در جامعه سنتی است، زمانی پذیرفته میشود که مسئله فرزندآوری در میان باشد و خود زن هم به این وضعیت تن میدهد.
بنابراین، با جامعهای مواجه هستیم که سنتها در آن قدرتمند عمل میکنند. سنت چیزی است که شما بدون هیچ اما و اگری میپذیرید.
نفیسه آزاد: من یاد فیلم «عروس آتش» افتادم که بازیگر مرد در آن میگفت مرد عشیره بودن هم سخت است. یعنی سنت خیلی وقتها باری را روی دوش شما میگذارد که ممکن است قدرتآفرین باشد، اما به این معنا نیست که برای شما زندگی شاد و پایداری فراهم کند. سنت، زن و مرد نمیشناسد.
اگر نپذیریم که قوانین رسمی و غیررسمی برای ما آسیب ایجاد میکنند و لزوما به زندگی بهتر منتهی نمیشوند، تغییری اتفاق نمیافتد. خیلی وقتها گروههای بهرهمند از نابرابریها حتی خود زنان هستند. ممکن است زنی بگوید من به گروه خاصی تعلق دارم و از نبود برخی زنان در موقعیتهای مشخص نفع میبرم؛ در نتیجه، از چیزی که این نفع شخصی را برای او ایجاد میکند، دفاع میکند.
در پایان باید بگویم اتفاقات زیادی افتاده و اتفاقات زیادی هم در پیش است. سیاستگذار باید تصمیم بگیرد که میخواهد با این تغییرات برخوردی خردمندانه داشته باشد و از آسیبها پیشگیری کند یا نه. جامعه به هر حال تغییر خواهد کرد.
شیرین احمدنیا: من همچنان امیدوارم. شاهد تحولات مثبتی بودهام. افتوخیزهایی داشتیم، اما از آنها عبور کردیم و همانطور که همه جهان متحول شدهاند، ما هم متحول میشویم. زنان در انگلیس خودشان را به میلههای پارلمان زنجیر میکردند، خشونت میدیدند، کشته میشدند و همه برچسبهای منفی به آنها زده میشد، اما امروز شاهد مشارکت سیاسی زنان هستیم.
ما هم متحول شدهایم و در مقایسه با ۵۰ تا ۶۰ سال قبل، تغییرات مثبتی را تجربه کردهایم. به نسل جوان امیدوارم و به آنها اعتماد دارم. به همین ترتیب، پیشرفت حاصل خواهد شد.
۴۷۴۷



