«از دکتر گوگل به دانای کل رسیدیم» / هشدار پزشکان درباره تشخیص‌های اشتباه هوش مصنوعی / هر علامتی را جست‌وجو کنید، بالاخره به سرطان می‌رسید
الهه جعفرزاده: با گسترش ابزارهای هوش مصنوعی، بررسی علائم بیماری و تفسیر جواب آزمایش دیگر لزوماً به مطب پزشک محدود نیست. بسیاری از افراد پیش از مراجعه یا حتی به‌جای ویزیت مجدد، نتایج آزمایش و نشانه‌های بیماری خود را با چت‌جی‌پی‌تی و ابزارهای مشابه در میان می‌گذارند؛ پاسخی که گاهی خیال بیمار را راحت می‌کند و گاهی او را با مجموعه‌ای از تشخیص‌های نگران‌کننده روبه‌رو می‌سازد. اما آیا هوش مصنوعی می‌تواند جایگزین ارزیابی بالینی پزشک شود؟ و آیا هزینه‌های درمان تنها دلیل استقبال مردم از این ابزارهاست؟
سه کارشناس پزشکی در گفت‌وگو با خبرآنلاین، ضمن اشاره به محدودیت‌های هوش مصنوعی در تشخیص و تفسیر آزمایش‌ها، درباره دلایل گرایش مردم به این ابزارها، هزینه ویزیت مجدد و پیامدهای روانی خودتشخیصی هشدار داده‌اند.
از «دکتر گوگل» تا «دانای کل»؛ چرا بیماران به هوش مصنوعی بیشتر از پزشک فرصت می‌دهند؟
دکتر هادی یزدانی، پزشک و دکترای حرفه‌ای پزشکی، استفاده بیماران از هوش مصنوعی را ادامه روندی می‌داند که پیش‌تر با جست‌وجوی علائم در گوگل آغاز شده بود. به گفته او، «در یکی دو سال اخیر این رفتار فراگیرتر شده و در میان نسل جوان و افرادی که به‌طور روزمره از گوشی هوشمند و اینترنت استفاده می‌کنند، تقریباً به یک پیش‌فرض تبدیل شده است. به‌ندرت می‌توان بیماری را در این گروه پیدا کرد که پیش از مراجعه، علائم، جواب آزمایش یا گزارش سونوگرافی و رادیولوژی خود را با هوش مصنوعی بررسی نکرده باشد.»
دکتر ایرج خسرونیا، فوق‌تخصص بیماری‌های گوارش و کبد و رئیس جامعه متخصصان داخلی کشور نیز از افزایش روزافزون این مراجعات می‌گوید؛ روندی که به اعتقاد او برای پزشکان گرفتاری‌هایی ایجاد کرده است. او هشدار می‌دهد: «هوش مصنوعی ممکن است بدون توجه به علائم بالینی، تفسیری کاملاً اشتباه از آزمایش ارائه کند؛ در نتیجه، بیماری جدی نادیده گرفته شود یا برعکس، یک مشکل ساده به‌اشتباه سرطان تشخیص داده شود و خانواده‌ای را نگران کند.»
دکتر محمد کیاسالار، دکترای اخلاق پزشکی، تفاوت مهم هوش مصنوعی با جست‌وجوی اینترنتی را در لحن پاسخ‌های آن می‌بیند و می‌گوید: «واقعیت این است که ما از دورانِ «دکترگوگل» عبور کرده‌ایم و وارد عصر «دانای کل» شده‌ایم. گوگل به ما فهرست بلندبالایی از احتمالات می‌داد ولی هوش مصنوعی با لحن دانای کل حرف می‌زند.»
او معتقد است همین لحن متقاعدکننده می‌تواند باعث شود بیماران با اطمینانی کاذب وارد مطب شوند و در صورت ناسازگاری نظر پزشک با پاسخ هوش مصنوعی، شکاف میان پزشک و بیمار عمیق‌تر شود: «هوش مصنوعی صرفاً اعداد و ارقام آزمایشگاهی را می‌بیند و درکی از زمینه زیستی، روانی و اجتماعی بیمار ندارد؛ مسئله‌ای که می‌تواند به خطاهای تشخیصی منجر شود. من این روزها این قبیل تجربه‌ها را از زبان همکارانم زیاد می‌شنوم.»
هزینه ویزیت مجدد، دلیل امتناع از مراجعه به پزشک / «هوش مصنوعی همیشه کاهنده هزینه‌ها نیست»
هزینه‌های درمان و دشواری دسترسی به متخصص، از عواملی است که می‌تواند افراد را به استفاده از هوش مصنوعی سوق دهد. یزدانی با تأیید نقش شرایط اقتصادی می‌گوید: «پزشکی و بیماری برای مردم تا حدودی ناشناخته است و همین ناشناختگی، در کنار دشواری یا هزینه دسترسی به متخصص، افراد را به سمت ابزارهای در دسترس‌تر میبرد. با این حال، هوش مصنوعی همیشه هزینه‌ها را کاهش نمی‌دهد و گاهی به دلیل تشخیص نادرست منشأ علائم، بیمار را به سمت بررسی‌های بیشتر و پرهزینه‌تر هدایت می‌کند.»
اما کیاسالار معتقد است تقلیل این گرایش به مسائل اقتصادی، بخشی از واقعیت را نادیده می‌گیرد. او می‌گوید: «واقعیت این است که اگر از منظر اخلاق پزشکی به ماجرا نگاه کنید، بخشی از مشکل به بحران رابطه پزشک و بیمار برمی‌گردد. به احساس شنیده‌نشدن و دیده‌نشدن در مطب و اتاق درمان و بیمارستان.»
او در ادامه توضیح می‌دهد: «این در حالی است که هوش مصنوعی نه خسته می‌شود، نه تندخویی می‌کند، نه بیمار را با کلمات نابجا تحقیر می‌کند. از همه مهم‌تر، برای پاسخ دادن به شما وقت نامحدود می‌گذارد.»
به گفته او، «بیماری که در مطب یا درمانگاه شلوغ فقط چهار یا پنج دقیقه فرصت صحبت پیدا می‌کند، ممکن است به ابزاری جذب شود که همیشه در دسترس است و برای پاسخ دادن محدودیت زمانی ندارد. همچنین برخی بیماران به دلیل شرم و انگ اجتماعی مرتبط با بیماری‌شان، ترجیح می‌دهند مشکلات خود را با یک ماشین در میان بگذارند.»
«تفسیر آزمایش» ادامه ویزیت اولیه است یا خدمتی مستقل؟
درباره اینکه بررسی جواب آزمایش باید بخشی از ویزیت اولیه باشد یا هزینه جداگانه‌ای داشته باشد، یزدانی می‌گوید عرف یکسان و قانون الزام‌آوری در این زمینه وجود ندارد. به گفته او، «بسیاری از پزشکان در صورت طبیعی بودن آزمایش‌ها و محدود بودن مراجعه به توصیه‌های عمومی یا ارجاع بیمار، هزینه مجدد دریافت نمی‌کنند؛ اما اگر بیمار وارد فرایند درمان شود و دارو یا اقدام درمانی جدیدی دریافت کند، دریافت هزینه ویزیت مجدد لزوماً غیرقانونی نیست.»
خسرونیا با استناد به دستورالعمل رسمی در این‌باره می‌گوید: «اگر بیمار در همان روز برای دریافت نتیجه آزمایش یا سونوگرافی مراجعه کند، طبق دستور وزارت بهداشت و سازمان نظام پزشکی نباید هزینه دیگری بپردازد؛ اما مراجعه در روزهای بعد، در صورتی که مستلزم گفت‌وگوی مجدد، بررسی وضعیت بیمار و صرف وقت پزشک باشد، می‌تواند مشمول هزینه ویزیت شود.»
کیاسالار از منظر اخلاق پزشکی، نگاه متفاوتی دارد: «طبابت از منظر اخلاق پزشکی، یک پیمان مراقبت است، نه یک قرارداد مقطعی و تکه‌تکه. وقتی شما یک بیمار را ویزیت می‌کنید و برایش آزمایش می‌نویسید، فرایند تشخیصی شما تازه آغاز شده. بررسی جواب آزمایش، حلقه مکمل همان ویزیت اول است. بنابراین اخلاقاً بیمار نباید برای امتداد یک فکر ناتمام، هزینه‌ای بپردازد.»
او البته شرایطی را نیز برای دریافت هزینه مجدد قابل دفاع می‌داند؛ از جمله زمانی که مدت زیادی از ویزیت گذشته، وضعیت بالینی بیمار تغییر کرده و به شرح‌حال و معاینه جدید نیاز است، یا نتیجه آزمایش به کشف بیماری پیچیده و تازه‌ای منجر شده که بازنگری اساسی در برنامه درمان و مشاوره‌ای مستقل را ضروری می‌کند.
هوش مصنوعی دستیار پزشک است، نه جانشین او
کیاسالار در عین تأکید بر قابلیت‌های فناوری هوش مصنوعی، از جمله بازخوانی مقالات، تشخیص الگوها در تصاویر رادیولوژی و هشدار درباره تداخلات دارویی، مرز استفاده از آن را مسئولیت اخلاقی می‌داند: «هوش مصنوعی یک ابزار خارق‌العاده برای بازخوانی میلیون‌ها مقاله و تشخیص الگوها در تصاویر رادیولوژی و هشدار درباره تداخلات دارویی نادر است. پس عاقلانه نیست از چنین ابزار سودمندی چشم بپوشیم. اما به عنوان دستیار، نه جانشین.»
او یادآوری می‌کند: «هوش مصنوعی نه وجدان و مسئولیت اخلاقی دارد و نه شهود بالینی؛ می‌تواند بر اساس علائم مطرح‌شده احتمال آپاندیسیت را حدس بزند، اما قادر به معاینه شکم بیمار نیست و در صورت تشخیص اشتباه نیز مسئولیتی نمی‌پذیرد.»
یزدانی نیز با تفکیک استفاده از هوش مصنوعی برای افزایش دقت تشخیص از واگذاری تصمیم نهایی به این ابزار، معتقد است هوش مصنوعی می‌تواند در آینده نقش مؤثری در فرایند پزشکی داشته باشد: «اگر هوش مصنوعی بتواند تصاویر ام‌آرآی، سی‌تی‌اسکن، رادیولوژی و سونوگرافی را با دقت بالا تفسیر کند، احتمالاً در برخی موارد حتی دقت آن از انسان بیشتر خواهد بود. با این حال، اعتبارسنجی ابزارها و حفظ مسئولیت‌پذیری پزشک ضروری است و نمی‌توان تصمیم نهایی و مسئولیت درمان را به هوش مصنوعی واگذار کرد.»
خودتشخیصی و اضطراب؛ تله‌ی جست‌وجوی علائم در اینترنت / «هر علامتی، بالاخره به سرطان می‌رسد»
یکی دیگر از نگرانی‌های مشترک کارشناسان، افزایش اضطراب سلامت و گرفتار شدن افراد در چرخه خودتشخیصی است.
یزدانی در این راستا می‌گوید: «حتی جست‌وجوی علائم در گوگل نیز پیش‌تر چنین پیامدی داشت؛ برای مثال، فردی با التهاب پوستی ناشی از اگزما ممکن بود در فهرست نتایج جست‌وجو با احتمال سرطان پوست مواجه شود. هر علامتی را که در اینترنت جست‌وجو کنید، در نهایت ممکن است به سرطان هم برسید، این بعید نیست.»
خسرونیا نیز استفاده مکرر از هوش مصنوعی را مشابه وسواس اندازه‌گیری مداوم فشارخون یا قند خون با دستگاه‌های موجود در خانه می‌داند؛ وضعیتی که در آن فرد به‌دلیل رایگان و در دسترس بودن ابزار، بارها وضعیت خود را بررسی می‌کند و حتی ممکن است بدون اطمینان از صحت توصیه‌ها به آن‌ها عمل کند.
کیاسالار برای توضیح این وضعیت به دو مفهوم «سایبرکندریا» یا خودبیمارانگاری مجازی و «سندروم دانشجوی پزشکی» اشاره می‌کند؛ وضعیتی که دانشجویان پس از آشنایی اولیه با نشانه‌های بیماری‌ها، هر سردرد یا تپش قلبی را به بیماری‌های جدی و نادر نسبت می‌دهند.
او معتقد است هوش مصنوعی نیز با مطرح کردن بدترین سناریوها و توصیه به مراجعه به پزشک، ممکن است افراد مستعد اضطراب را به سمت آزمایش‌های تکراری و ام‌آرآی‌های غیرضروری سوق دهد.
او در پایان تأکید می‌کند: «واقعیت این است که به دلیل محدودیت‌های قانونی و الگوریتمیک، هوش مصنوعی قادر به اطمینان‌بخشی بالینی نیست. این اطمینان‌بخشی، دست‌کم تا اطلاع ثانوی، صرفا از لحن و رفتار و حضور انسانی پزشک ساطع می‌شود، نه هوش مصنوعی.»
۴۷۲۳۲
